“मेजर सत्य बहादुर पुन एमबीइ एक गोर्खाको उकालो यात्रा”

(London Kathmandu News सँगको अत्यन्त विस्तारित संवाद–कथा)

बेलायतको त्यो बिहान अरू बिहानभन्दा केही भिन्न थियो। जाडोको मौसम,बाहिर हल्का कुहिरो र एउटा पुरानो–धार्मिक अनुशासन बोकेको मानिससँगको भेट—तीनैको मिश्रणले वातावरणलाई असाध्यै गहिरो बनाइरहेको थियो।

मेजर (रि.) सत्य बहादुर पुन एमबिइ—कपालमा हल्का सेतोपन, अनुहारमा वर्षौंदेखि घोटिएको नेतृत्व, नजरमा पहाडको गहिराइ, र आवाजमा सैनिकको स्थिरता। तीनै गुणहरूको मिश्रणले उनी भर्खरै सेनाबाट आएझैँ लाग्थे। कफीको कप टेबलमा राखेका थिए—कपको धुवाँ माथि आइरहँदा उनी स्थिर—जसरी कुनै चट्टान हावामा उभिएको हुन्छ। त्यही मौनतामा मैले अन्तर्वार्ता सुरु गरेँ।

Q1. “हजुरको बाल्यकाल कस्तो थियो?”
मेसिनगनको आवाज, भीड, चहलपहल—यी केही पनि उनको बाल्यकालमा थिएन।
उनले केहीबेर आँखाहरू टाढा फ्याँके—लन्डन होइन, उनी फर्किए म्याग्दी—नांगी गाउँ। उनको आवाजको गति पनि बदलियो—अलि कोमल, अलि स्मृतिभरि।

मेजर पुन: “म म्याग्दीको नांगी गाउँमा जन्मिएको। त्यो बेलाको नांगी—एकदमै टाढा। सडक थिएन, बजार थिएन, विद्यालयको चिन्हो पनि थिएन।
हामीले सिक्ने कुरा प्रकृतिबाट सिक्थ्यौँ। गाउँको बिहान कुकुरको भुकाइले होइन, हावामा उड्ने पातले उठाउँथ्यो। बाख्राको घनघन, घाम लाग्ने स्याउला, सिस्नो झार, पहाडको खोला—यी नै मेरा पहिलो शिक्षक थिए।” उनले सानो हाँसो हाँसे—नम्र र सम्झनाले भरिएको।

“म घरको काम मैले गर्थेँ—दाउरा काटेर ल्याउने, बाख्रा चराउने, खेतको पानी मिलाउने। त्यो उमेरमा कसैले भविष्य सोध्दैनथ्यो, किनकि भविष्य भनेको आज बाँच्न सक्नु नै थियो।”
मौन। त्यो मौनले नै कथा थप बोलिरहेको थियो।
“तर म मनमनै ठूलो संसार कल्पना गर्थेँ। मैले देखेको पहाडभन्दा बाहिर के छ? यो प्रश्नले मलाई तराईतिर धकेल्यो। त्यहाँ विद्यालय भेटेँ, कापी भेटेँ, अनि पहिलोपटक आफूलाई पढ्ने मानिसको रूपमा देखेँ। मेरो संसार बढ्दै गयो।” उनको आँखामा त्यतिबेलाको ती बालकको साहस अझै चम्किरहेको थियो।

Q2. “ब्रिटिश सेनामा जान प्रेरणा कसरी आयो?” यो प्रश्न गर्दा उनी हल्का अगाडि झुके—मानौँ जीवनको अर्को अध्याय खोल्दैछन्।
मेजर पुन: “एकदिन काकाको घरमा एक ब्रिटिश अफिसर आए। उनको चाल–ढाल, बोल्ने ढंग,—सबैमा एकदमै सम्मान थियो। मैले उनीबाट आँखा हटाउन सकिन। त्यो क्षण नै ‘साहस’ नामको एउटा बीउ मनमा रोपियो। म सोच्ने भएँ— ‘के म पनि यस्तै बन्न सक्छु? के म पनि यो पहाडबाट उठेर संसारभर परिचित हुन सक्छु?’”
उनले गहिरो स्वरमा भने— “त्यो दिनै निर्णय भयो। सपना ठूलो थियो, तर मन त्यसभन्दा ठूलो थियो।”

Q3. “भर्ती प्रक्रिया कत्तिको कठिन?”
उनले हातलाई टेबलमा राखे—जसरी उही हातले कहिल्यै थकाइ नमान्ने बोझ बोक्थ्यो।
मेजर पुन: “भर्ती प्रक्रिया निकै कडा। धुलो—धुलोले भरिएको मैदान। घाम—घामले थिचेको झैँ। कडा परेड, कडा अनुशासन, कडा परीक्षा। थकानले शरीर रोएन, मनले रोयो। पहिलो दिनमै धेरै साथी छानेर बाहिर पठाइए। म बिहानदेखि बेलुका सम्म एकै कुरो सम्झन्थेँ— ‘यो पहाडका छोराको परीक्षा हो।’ र अन्ततः १९६१ मा भर्ति भएँ। त्यो दिनको खुसी—शब्दले भन्नै सक्दैन। गाउँलेहरूले ‘हामीबाट पनि एउटा छोरा विश्व सेनामा पुग्यो’ भनेर गर्व गरे।”
उनको आवाज बिस्तारै स्थिर भयो—कठिनाइहरू बोकेको तर विजयी आवाज।

Q4. “सबैभन्दा सम्झनलायक तैनाथी कुन?”
उनी सीधा भए—मानौँ बटालियन कमाण्डर–जस्तै अनुशासन।
मेजर पुन: “मलाया। मलायाको जंगल—अन्धकार, घना रूख, कहिल्यै नरोकिने वर्षा। तर हाम्रो पाइला रोकिँदैन थियो। रातभर पानी पथ्र्यो, दिनभर गस्ती—हाम्रा बुट कहिल्यै सुख्दैनथे। तर गोर्खाको अनुशासन भने सधैं हुन्थ्यो।” उनले सिंगापुर, ब्रुनेइ, हङकङका अनुभवहरू पनि विस्तारमा सुनाए।
त्यो सबै सम्झनाले थकान कम थिए, सिकाइ धेरै।
“गोर्खाको पहिचान के हो थाहा?” उनले प्रश्न आफूले नै दिए। “कठिन समय आए पनि अनुशासन, धैर्य र मुस्कान।”

Q5. “१९८१ को चार्ल्स–डायना विवाहमा लाइन ड्युटी?”
यो प्रश्न सुनेपछि उनी गर्वले चम्किए। उनी शरीरै उठेर बसे—अनायासै, स्वाभाविक रूपमा।
मेजर पुन: “सेन्ट पाउल्स क्याथड्रल अगाडि उभिएको त्यो दिन— संसारले हेरेको दिन। विश्वका क्यामेराहरू, चहलपहल, धुन, र म—गोर्खा पोशाकमा, अडिक।”
उनले बिस्तारै भने— “त्यो दिन केवल ड्युटी थिएन। त्यो दिन गोर्खा नाम नै इतिहासको गर्व भएर उभिएको थियो।”
त्यस बेला उनी जवान थिए—शक्तिशाली, अनुशासित, उर्जावान। आफूसँगै लाखौँ नेपालीको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर—त्यो सामान्य कुरा थिएन।

Q6. “गोर्खा मेजर र अन्त्यमा अनेरी लेप्टेन बन्ने यात्रा कस्तो?”
उनी धेरै स्मरणमा डुबेर भने—
मेजर पुन: “हाम्रो समयमा गोर्खाली अफिसर बन्न सजिलो थिएन। माथि उठ्न प्रत्येक पाइलामा बाधा। तर म भन्थेँ—‘कठिनाइमै उचाइ छ।’ जिम्मेवारी पाउँदा हरेक काम पूर्ण समर्पणले गर्थेँ। क्रमशः बढुवा हुदै गएँ—पदसँगै जिम्मेवारी, जिम्मेवारीसँगै विश्वास। अन्ततः गोर्खा मेजर। र सेवानिवृत्तिमा अनेरी लेप्टेन—मेरा जीवनको एक महत्त्वपूर्ण अध्याय।”
उनी भन्छन्— “उकालो नि कठिनै हुन्छ, तर हामी उकालोमै जन्मेका हौँ। त्यही उकालोले हामीलाई उचाइ दियो।”

Q7. “एमबिइ पदक पाउँदा कस्तो लाग्यो?”
उनको स्वर बर्खे पानीझैँ गहिरो हुँदै गयो।
मेजर पुन: “एमबिइ—यो केवल पदक होइन। यो गोर्खाको सम्मान हो। बेलायतले हाम्रो सेवा, समर्पण, अनुशासन देख्यो। यो पदक म एक्लैले पाएको होइन—
मसँगै हिँड्ने सबै गोर्खा भाइ, साथी, सैनिक—सबैको पसिना, दुःख, त्याग मिसिएको छ।”
उनको आँखामा चमक पनि थियो, नमिलो भावनाको पानी पनि।

Q8. “आजको युवापुस्तालाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ?”
उनको स्वर पितृत्व, सैनिक अनुशासन र पहाडको आत्मबल सबै मिसिएको थियो।
मेजर पुन: “कहिले पनि कठिनाइबाट नडराऊ। सपना टाढा देखिन्छ, तर हिँड्दै जाँदा नजिकै हुन्छ। म जन्मेको गाउँमा विद्यालय पनि थिएन, तर मनमा साहस थियो—त्यही मेरा पंखेता थिए।”
उनी फेरि विस्तारै थपे— “आफूलाई कमजोर नठान। पहाडका छोराछोरी कमजोर हुँदैनन्, कहिलेकाहीँ मौका मात्र ढिलो पाउँछन्।”

अन्तिम दृश्य — पहाडको आवाज। अन्तर्वार्ता सकिँदै थियो। मेजर पुन केही क्षण मौन बसे। उनकी आँखाले फेरि झ्याल हेरेर टाढा बेलायतवाट नेपालको म्याग्दी नांगी गाउँ ,सैनिक यात्रा —मानौँ उनले मनमै फर्केर आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण यात्रा फेरि एकपटक हेरिरहेका हुन्।

र यो कथा म (लेखक) का लागि झन् विशेष छ—
किनकि मेजर सत्य बहादुर पुन एमबिइ मेरा आफ्नै अफिसर हुनुहुन्थ्यो। म त्यतिबेला एक साधारण सिपाही थिएँ। उनको नेतृत्व, अनुशासन र प्रेरणाले मेरो जीवनलाई पनि दिशा दियो।

त्यो मौन तोड्दै उनले विस्तारै भने— “म पहाडबाट जन्मिएको। पहाडले मलाई हिम्मत दियो। गोर्खाले नाम दियो। र जीवनले गरिमा दियो। यो यात्रा केवल मेरो होइन—सबै गोर्खाहरूको सामूहिक कथा हो।” उनको आवाजमा पहाडको अडान, गोर्खाको गर्व र सैनिकको धैर्य एउटै बनेर बगेको थियो। त्यसपछि उनले कफीको कप उठाए—र जीवनको उकालो यात्रा जस्तै, त्यस कपको गर्माहटले पनि वातावरणलाई फेरि एकपटक मानवीय बनाइदियो।