मेनोपज: लुकाउने होइन, बुझ्ने र स्वीकार गर्ने जीवनको यात्रा

प्रमिला लाबुङ राई

रजोनिवृत्ति (मेनोपज) महिलाको जीवनमा आउने एउटा प्राकृतिक र महत्वपूर्ण चरण हो। धेरै महिलाहरूले मेनोपजको नाम सुनेका हुन्छन्, तर यसले शरीर, मन र भावनामा पार्न सक्ने प्रभावबारे पर्याप्त जानकारी नहुन सक्छ। अझै पनि धेरै समाजमा मेनोपजलाई खुलेर छलफल गर्ने विषय मानिँदैन, जसका कारण कतिपय महिलाहरूले आफ्ना अनुभव र समस्याहरू एक्लै सहनुपरेको हुन्छ। तर मेनोपज कुनै रोग होइन। यो बुझ्नुपर्ने, स्वीकार गर्नुपर्ने र आवश्यक सहयोग पाउनुपर्ने जीवनको एउटा स्वाभाविक यात्रा हो।

मलाई पनि सुरुमा मेनोपजबारे धेरै कुरा थाहा थिएन। हाम्रो समाजमा महिलाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित धेरै विषयहरू अझै पनि खुलेर छलफल हुने गर्दैनन्। महिनावारी, हर्मोन र शरीरमा आउने परिवर्तनबारे कुरा गर्न धेरै महिलाहरूलाई अप्ठ्यारो लाग्छ। तर जीवनको कुनै न कुनै चरणमा हरेक महिलाले आफ्नो शरीरमा आउने परिवर्तनलाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ।

मेनोपज भनेको के हो?

मेनोपज महिलाको जीवनमा आउने एउटा प्राकृतिक अवस्था हो, जहाँ शरीरमा हुने हर्मोन परिवर्तनका कारण महिनावारी स्थायी रूपमा बन्द हुन्छ।

महिलाको शरीरमा अण्डाशय (Ovary) ले उत्पादन गर्ने एस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोनजस्ता हर्मोनहरू उमेरसँगै बिस्तारै कम हुँदै जान्छन्। यही कारणले महिनावारी पहिले अनियमित हुन सक्छ र पछि पूर्ण रूपमा बन्द हुन्छ। सामान्यतया ४५ देखि ५५ वर्षको उमेरबीच धेरै महिलामा मेनोपज देखिन्छ, तर हरेक महिलाको अनुभव फरक हुन सक्छ।

मेनोपज केवल महिनावारी रोकिने अवस्था मात्र होइन। हर्मोनमा आउने परिवर्तनले शरीर, मन र भावनामा समेत गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ।

मेनोपजका सम्भावित लक्षणहरू
अचानक शरीरमा धेरै गर्मी महसुस हुनु (Hot Flushes)
राति धेरै पसिना आउनु
निद्रा बिग्रिनु वा राति बारम्बार उठ्नु
दिनभर थकान र कमजोरी महसुस हुनु
मुड छिटो परिवर्तन हुनु
चिडचिडापन वा भावनात्मक हुनु
चिन्ता वा बेचैनी बढ्नु
एकाग्रता गर्न गाह्रो हुनु
कुरा बिर्सने समस्या बढेजस्तो लाग्नु
मुटुको धड्कन बढेको महसुस हुनु
टाउको दुख्नु
जोर्नी तथा मांसपेशी दुख्नु
तौलमा परिवर्तन आउनु
छाला सुख्खा हुनु वा कपालमा परिवर्तन आउनु
आत्मविश्वास घटेको महसुस हुनु
यौन स्वास्थ्यमा परिवर्तन वा असहजता महसुस हुनु

यी सबै लक्षण हरेक महिलामा एउटै हुँदैनन्। तर यदि यस्ता परिवर्तनहरूले दैनिक जीवनमा असर पारिरहेका छन् भने स्वास्थ्यकर्मी वा चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ।

मेरो आफ्नै मेनोपज यात्रा

मेरो यात्रा पनि सजिलो थिएन। जब मेरो जीवनमा मेनोपजको समय आयो, मैले शरीर र मनमा धेरै परिवर्तन महसुस गरेँ। सुरुमा मलाई थाहा थिएन कि मैले अनुभव गरिरहेका धेरै परिवर्तनहरू मेनोपजसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्।

शरीरमा आएको परिवर्तन मात्र होइन, मनभित्र आउने भावनात्मक उतारचढाव पनि चुनौतीपूर्ण थिए। कहिलेकाहीँ अत्यधिक थकान महसुस हुन्थ्यो। अहिले भनेको कुरा केही समयमै बिर्सने अवस्था आउँथ्यो। बेचैनी बढ्थ्यो, आत्मबल कमजोर भएको जस्तो लाग्थ्यो। कसैसँग धेरै कुराकानी गर्न मन लाग्दैनथ्यो। एक्लै बस्न मन लाग्थ्यो। कहिलेकाहीँ जीवनप्रति नै निराशा उत्पन्न हुन्थ्यो र आफूलाई आफैंले नचिनेको जस्तो महसुस हुन्थ्यो।

मेनोपजअघि को “म” र अहिलेको “म” बीच धेरै फरक महसुस गर्छु।

त्यसपछि मैले यो विषयलाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्ने प्रयास गरेँ। धेरै अध्ययन गरेँ, स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूको सुझाव सुनेँ, चिकित्सकहरूको अन्तर्वार्ता हेरेँ। बिस्तारै मैले बुझ्दै गएँ—ज्ञानले डर कम गर्छ, र सही जानकारीले जीवन सहज बनाउँछ। जब हामी आफ्नो शरीरमा भइरहेको परिवर्तनलाई बुझ्छौं, तब त्यसलाई सामना गर्न पनि सजिलो हुन्छ।

उपचार र सहयोगको महत्व

म बेलायतमा बस्छु। यहाँको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा प्रणाली (NHS) ले महिलाहरूलाई मेनोपज सम्बन्धी स्वास्थ्य सेवा, परामर्श र उपचार उपलब्ध गराउँछ।

आफ्नो समस्या लिएर स्वास्थ्यकर्मीसँग खुलेर कुरा गर्नु र सहयोग लिनु कति महत्वपूर्ण रहेछ भन्ने कुरा मैले आफ्नै अनुभवबाट सिकेँ।

मैले हर्मोन रिप्लेसमेन्ट थेरापी (Hormone Replacement Therapy – HRT) सुरु गरेको दुई वर्ष भयो। मेरो व्यक्तिगत अनुभवमा, यसले मलाई धेरै सहयोग गरेको छ। मेनोपजका कारण उत्पन्न भएका कठिन अवस्थाहरू व्यवस्थापन गर्न र जीवनलाई फेरि सहज बनाउन यसले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

तर HRT सबै महिलाका लागि एउटै समाधान होइन। हरेक महिलाको स्वास्थ्य अवस्था फरक हुन्छ। त्यसैले कुनै पनि उपचार सुरु गर्नु अघि चिकित्सकसँग परामर्श गरेर मात्र निर्णय लिनुपर्छ।

आफ्नो समस्या लुकाएर नबसौं

म सबै दिदीबहिनीहरूलाई भन्न चाहन्छु—कृपया आफ्नो समस्या लुकाएर एक्लै नबस्नुहोस्। यदि मेनोपजका कारण तपाईंको जीवन कठिन भइरहेको छ भने आफ्नो GP वा चिकित्सकसँग भेट्नुहोस्, आफ्नो समस्या खुलेर भन्नुहोस् र आवश्यक सहयोग लिनुहोस्।

मेनोपज रोग होइन, यो महिलाको जीवनको एउटा प्राकृतिक अध्याय हो।

समयमै आफ्नो जीवनशैलीमा ध्यान दिनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। नियमित व्यायाम, योग, हिँडडुल, स्वस्थ खानपान, पर्याप्त आराम र आफ्ना लागि समय निकाल्नुले धेरै सहयोग गर्छ।

जब मैले आफ्नो अनुभव र जानकारी अरू महिलासँग बाँड्न थालेँ, तब मैले महसुस गरेँ कि धेरै दिदीबहिनीहरूलाई यस विषयमा सही जानकारीको आवश्यकता रहेछ।

त्यसैले मैले सामाजिक सञ्जालमार्फत मेनोपज सम्बन्धी सचेतनामूलक भिडियोहरू बनाउन थालेँ। जहाँ-जहाँ कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुने अवसर मिल्छ, म दिदीबहिनीहरूसँग यो विषयमा खुलेर कुरा गर्ने प्रयास गर्छु। मेरो उद्देश्य केवल आफ्नो कथा सुनाउनु मात्र होइन, अरू महिलाहरूलाई जानकारी, आत्मविश्वास र आशा प्रदान गर्नु पनि हो।

मेरो चाहना छ—कुनै पनि महिला जानकारीको अभावका कारण आफ्नो पीडा एक्लै सहन बाध्य नहोस्।

परिवारको साथ किन आवश्यक छ?

मेनोपजको समयमा परिवारको साथ अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी श्रीमानको भूमिका धेरै ठूलो हुन्छ।

मेनोपजका कारण आउने परिवर्तनलाई बुझ्ने प्रयास, धैर्य र साथले महिलाको जीवन धेरै सहज बनाउन सक्छ। कहिलेकाहीँ एउटा सानो वाक्य—“तिम्रो उपचार कस्तो हुँदैछ?”, “म केही सहयोग गर्न सक्छु?” वा “म तिम्रो साथमा छु”—यति मात्रले पनि पीडित महिलालाई ठूलो शक्ति दिन सक्छ।

मेनोपजको यात्रामा महिलाले परिवारबाट पाउने साथ, सम्मान र समझदारीले उनको मानसिक तथा भावनात्मक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

बेलायतमा मेनोपज जनचेतना अभियान

बेलायतमा रजोनिवृत्ति (मेनोपज) सम्बन्धी जनचेतना अभियान पछिल्ला केही वर्षमा निकै प्रभावकारी रूपमा अघि बढेको छ।

विश्वस्तरमा मेनोपजबारे सही जानकारी फैलाउने उद्देश्यले अन्तर्राष्ट्रिय मेनोपज समाज (International Menopause Society) को पहलमा सन् २००९ देखि हरेक वर्ष अक्टोबर १८ तारिखमा विश्व मेनोपज दिवस मनाउन थालिएको हो।

बेलायतमा सन् २०१० पछिका वर्षहरूमा मेनोपजबारे खुला छलफल र जनचेतना उल्लेखनीय रूपमा बढ्यो। सन् २०१९ मा डियान डान्जेब्रिङ्कले सुरु गरेको “Make Menopause Matter” अभियानले मेनोपज शिक्षा, स्वास्थ्यकर्मीको तालिम र कार्यस्थलमा सहयोगको आवश्यकता उठायो।

त्यसपछि सन् २०२१ मा टेलिभिजन प्रस्तोता डाभिना म्याकलले आफ्नो चर्चित वृत्तचित्र Sex, Myths and the Menopause मार्फत मेनोपजका अनुभव र चुनौतीहरूलाई सार्वजनिक बहसको विषय बनाउँदै जनचेतना फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलिन्।

नेपालमा पनि बढ्दैछ जागरण

नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा महिलाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विषयहरूमा खुला संवाद र सचेतना बढ्दै गएको छ। तर अझै पनि धेरै महिलाहरूले मेनोपजका लक्षण, उपचार र सहयोगका विकल्पबारे पर्याप्त जानकारी पाउन सकेका छैनन्।

त्यसैले बेलायत होस् वा नेपाल, मेनोपज लुकाउने विषय होइन। यो बुझ्ने, स्वीकार गर्ने र आवश्यक सहयोग पाउने जीवनको स्वाभाविक चरण हो।

हामीले मेनोपजलाई डर, लाज वा संकोचसँग जोडेर होइन, ज्ञान, समझदारी र स्वास्थ्य सचेतनासँग जोडेर हेर्नुपर्छ। महिलाहरूले आफ्नो अनुभव खुला रूपमा साझा गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।

मेरो मेनोपज यात्राले मलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो कुरा यही हो—आफूले पाएको ज्ञान अरूको जीवन सहज बनाउन प्रयोग गर्न सक्नु नै सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।

(लेखिका प्रमिला लाबुङ राई बेलायतमा बसोबास गर्दै आउनुभएका पत्रकार, सामाजिक अभियन्ता तथा मेनोपज सचेतना अभियन्ता हुनुहुन्छ।)